Who’s that girl: Lee Miller

Gepubliceerd op 21 Februari 2018 door Isabelle Vander Heyde

lee_miller_hitler_oorlogsfotografie_man_ray_kotex_

30 april 1945: Adolf Hitler en zijn vrouw Eva Braun beroven zich van het leven, terwijl een bloedmooie vrouw honderden kilometers verderop een bad neemt in hun appartement. Haar naam is Lee Miller en ze is één van ’s werelds eerste vrouwelijke oorlogsreporters.

Het beeld staat in het collectieve geheugen gegrift: Miller, een voormalig model, glimlacht schamper naast een portret van de Führer. Achter haar vormt de doucheslang een lugubere strop en op de grond liggen haar laarzen, besmeurd met de modder van Dachau, waar ze enkele uren eerder de bevrijding meemaakte aan de zijde van Amerikaanse soldaten. Pure horror die ze van zich wilde afwassen én waarmee ze de deftige tegeltjes van de dictator een fikse beurt gaf. Wie was “de vrouw in Hitlers badkuip”, zoals ze de geschiedenis zou ingaan?

Elizabeth “Lee” Miller werd rond de eeuwwisseling geboren in een artistiek gezin in New York en heeft véél waters doorzwommen voor ze het badwater van de nazileider terechtkwam. De grens tussen geluk en ongeluk bleek in haar geval flinterdun, en meer dan eens keerde het lot abrupt voor de Amerikaanse artieste. 

Vader Theodore was een amateurfotograaf en gaf die passie al op jonge leeftijd door aan zijn dochter, die nu eens voor, dan weer achter de camera fungeerde als assistent. De foto’s die hij zijn hele leven van haar zou maken, getuigen van een dubbelzinnige, obscene band tussen vader en dochter en zorgt nu nog steeds voor rode oortjes. Op haar zevende werd Lee verkracht door een vriend van de familie en het trauma dat ze daaraan overhield, lag aan de basis van de vele depressies die haar later zouden kwellen. Op negentienjarige leeftijd werd ze van een gewisse dood gered door niemand minder dan legendarische Vogue uitgever Condé Nast: hij wist haar op straat net op tijd uit het vizier van een voorbijrazende auto te trekken en was meteen overdonderd door haar looks. Het betekende het begin van een bloeiende modellencarrière en tijdens de roaring twenties stond ze te boek als één van New Yorks populairste mannequins. Die periode kwam in één klap ten einde toen het bedrijf Kotex één van haar foto’s in 1928 ongevraagd op een advertentie voor maandverbanden plakte. Het was de allereerste keer dat een vrouw, en niet een illustratie,  voor die opzet werd gebruikt en het zorgde voor schokgolven. Plots werd Lee “het Kotex meisje” en bleef er van haar glamoureuze  reputatie weinig over. Later zou ze claimen trots te zijn op het feit dat ze als als eerste het menstruatietaboe had doorbroken, maar op het moment zelf was ze er, net als haar omgeving, het hart van in.

lee_miller_hitler_oorlogsfotografie_man_ray_kotex_
Lee Miller Archives

Haar visitekaartje als model werd prompt ingeruild voor eentje als fotografe en ze verpatste naar Parijs, waar ze al snel in de studio én in het bed van de surreële artiest Man Ray belandde. Ze stond op een mooie dag aan zijn voordeur en stelde zich voor als zijn nieuwe stagiaire, hij antwoordde dat hij geen stagiaire nodig had en de volgende dag vertrokken ze op passioneel weekenduitje… Ze werd zijn muze, minnares en naaste medewerker en maakte in die periode kennis met mannen als Picasso, Max Ernst en Cocteau. Geen enkel van hun bleek ongevoelig voor haar charmes en hun werken zijn doorspekt met subtiele verwijzingen naar de mooie Lee. Haar vele romantische escapades eindigden uiteraard in een dramatische breuk en dus keerde ze begin jaren dertig met de nodige tranen terug naar New York, waar ze een eigen studio opende en met haar surreële werk en neiging tot wilde feestjes en provocatie uitgroeide tot één van de meest gevierde fotografen.

Ze verraste dan ook vriend en vijand door haar succesvolle studio na enkele jaren te sluiten en in het huwelijksbootje te stappen met Aziz Eloui Bey, een Egyptische spoorwegmagnaat én de man van de bloedmooie Nimet Eloui, die model had gestaan voor La Belle Circassienne, één van Lee’s meest populaire portretten. Aan de arm van haar nieuwe aanwinst bracht ze enkele jaren vredig door in Cairo, maar al snel sloeg de verveling toe en vluchtte ze terug naar Parijs. Daar begon ze een romance met de biseksuele dichter Roland Penrose, met wie ze later zou trouwen en een erg liberaal huishouden zou stichten -de term ménage(s) à trois lijkt voor hen uitgevonden. 

lee_miller_hitler_oorlogsfotografie_man_ray_kotex_
Lee Miller Archives

Toen de oorlog uitbrak, kwam Lee opnieuw op de payroll van de Amerikaanse Vogue te staan, als deel van een eliteteam vrouwelijke reporters deze keer. Ze maakte van héél dichtbij de Londense Blitz, de invasie van Normandië en de bevrijding van Europa mee -inclusief de misselijkmakende ontdekking en bevrijding van de concentratiekampen in Dachau en Buchenwald. Lee’s beelden waren -meer dan die van haar collega's-  rauw, bikkelhard en onverbloemd en raakten wereldwijd een gevoelige snaar. Aan de zijde van collega-fotograaf David Sherman bezocht ze in Munchen het appartement van de gevallen Führer, later zou ze zeggen al jaren met zijn adres op zak te hebben gelopen, en besloot ze de plek te ontheiligen met alle smerigheid van Dachau. Ook in de maanden na de oorlog ging ze geen horror uit de weg en legde ze het menselijk leed door heel Europa vast. De ervaring tekende haar voor het leven en na thuiskomst kwijnde Lee weg in depressies en een zware alcoholverslaving. Haar werk als oorlogsverslaggever ging achter slot en grendel op zolder en ze sprak nauwelijks nog over haar bewogen verleden.

Het is op die manier dat Anthony Penrose, haar enige zoon, zijn moeder leerde kennen en dat liet uiteraard geen goede indruk na. Jarenlang stond hun relatie in het teken van onbegrip en ruzie, tot hij na haar dood in 1977 de meer dan 60,000 beelden tellende collectie foto’s, waaronder die in de badkuip, ontdekte op de zolder van het familiehuis in East Sussex. Sindsdien stak hij heel wat energie in het herstellen van Lee Millers naam en het beheer van haar iconische fotografisch archief. De band tussen moeder en zoon werd hersteld, maar zelf heeft Lee het nooit mogen meemaken.

Surrealistisch kunstenaar, ’s werelds allereerste maandverbandmeisje, glamourmodel, Egyptische huisvrouw en oorlogsreporter: Elizabeth Miller heeft in haar grillige leven in heel wat schoenen gestaan, maar geen enkel paar weegde zo zwaar als de laarzen in Hitlers badkamer. Meer weten? Enkele jaren geleden vond een prachtige expo plaats over haar werk en dat van andere vrouwen tijdens de oorlogsjaren, je herbeleeft hem hier: 

Meer weten over haar werk? Ontdek de volledige collectie op de Lee Miller Archives.